Nguồn hỏng thermistor NTC, varistor: dấu hiệu và cách thay

Sau một trận mưa giông hay một lần điện khu phố chập chờn, bật máy tính không thấy phản ứng gì, mở nắp nguồn thấy một linh kiện tròn dẹt màu xanh nổ vỡ đôi, xung quanh muội đen: đây là tình huống nguồn hỏng varistor rất điển hình. Cùng nằm ở khu vực đầu vào còn có thermistor NTC, linh kiện hạn dòng khởi động, cũng hay nứt vỡ theo thời gian.

Hai linh kiện nhỏ này đóng vai trò bảo vệ đầu tiên của bộ nguồn. Bài viết giải thích chúng làm gì, vì sao hỏng, có nên bỏ đi rồi dùng tiếp hay không và quy trình kiểm tra, sửa chữa tại xưởng Thần Vũ Long Biên.

Tóm tắt nhanh

NTC hạn dòng khởi động, varistor (MOV) hấp thụ xung quá áp
Varistor nổ thường kéo theo cháy cầu chì, có khi hỏng cả cầu diode
Không nên bỏ varistor rồi dùng tiếp, nguồn mất lớp bảo vệ
Dùng ổ cắm chống sét, UPS giúp hạn chế hỏng tái diễn

Gọi 0965.305.158 Gửi ảnh lỗi qua Zalo Chỉ đường tới xưởng

Xem nhanh: Mang máy tới xưởng

Bộ nguồn hỏng varistor được mở ra kiểm tra trên bàn sửa

Vai trò NTC hạn dòng khởi động

Khi vừa cắm điện, tụ lọc cao áp trong nguồn đang rỗng nên hút một dòng nạp rất lớn trong tích tắc. Nếu không có gì hạn chế, dòng xung này có thể làm cháy cầu chì, hỏng cầu diode, thậm chí làm nhảy aptomat. Thermistor NTC được đặt nối tiếp trên đường điện vào để giải quyết vấn đề đó. Lúc nguội, NTC có điện trở vài ohm, đủ để hạn dòng nạp ban đầu. Khi dòng chạy qua làm nó nóng lên, điện trở giảm xuống rất thấp nên gần như không gây tổn hao khi nguồn đã chạy ổn định.

Vì làm việc ở trạng thái nóng liên tục, NTC là linh kiện chịu ứng suất nhiệt lớn. Sau nhiều năm, đặc biệt ở các máy bật tắt nhiều lần mỗi ngày, lớp gốm bên trong có thể nứt. Một thermistor nguồn bị nứt có thể đứt hẳn khiến nguồn chết không lên gì, hoặc tiếp xúc chập chờn khiến máy lúc lên lúc không. Ở các nguồn cao cấp, nhà sản xuất dùng thêm rơ le để nối tắt NTC sau khi khởi động, giúp giảm nhiệt và tăng hiệu suất, khi đó rơ le cũng là chỗ cần kiểm tra.

Varistor chống tăng áp và khi nào nguồn hỏng varistor

Varistor, hay MOV, là một linh kiện chống sét nguồn mắc song song với đường điện vào, thường sau cầu chì. Ở điện áp bình thường, varistor gần như không dẫn. Khi có xung quá áp như sét lan truyền, đóng cắt tải lớn, hoặc điện lưới tăng vọt, điện trở của varistor giảm mạnh để hấp thụ năng lượng xung, kéo dòng qua cầu chì và làm cầu chì đứt, bảo vệ phần mạch phía sau.

Varistor có giới hạn năng lượng hấp thụ. Một xung quá lớn, hoặc nhiều xung nhỏ tích lũy theo thời gian, sẽ làm nó bị đánh thủng. Lúc đó varistor nổ, vỡ vỏ, bám muội đen, cầu chì cháy đen hoặc nổ tung. Nguồn hỏng varistor hay gặp sau mưa giông, sau khi điện có lại đột ngột, hoặc khi nguồn bị cắm nhầm vào ổ điện áp cao trong các xưởng có máy móc công suất lớn.

Cận cảnh varistor nổ cháy đen trên mạch nguồn máy tính

Cần lưu ý không phải nguồn nào cũng có varistor. Nhiều nguồn giá rẻ bỏ bớt linh kiện này để giảm chi phí, nên khả năng chịu xung kém hơn hẳn.

Dấu hiệu nứt vỡ, cháy đen

Người dùng thường chỉ thấy triệu chứng bên ngoài, còn dấu hiệu bên trong do kỹ thuật viên kiểm tra. Bảng dưới đây tóm tắt các trường hợp phổ biến:

Triệu chứng	Nguyên nhân có thể	Hướng xử lý
Có tiếng nổ nhỏ, mùi khét, nguồn chết hẳn	Varistor nổ, cầu chì đứt	Thay varistor, cầu chì, kiểm tra cầu diode, mosfet
Không tiếng động, nguồn không lên gì	NTC nứt đứt, cầu chì đứt	Đo thông mạch NTC, thay đúng thông số
Lúc lên lúc không, gõ nhẹ thì lên	NTC nứt chân, mối hàn nứt	Thay NTC, hàn lại khu vực đầu vào
Cắm điện là nhảy aptomat	Varistor chập, cầu diode chập	Tháo đo từng linh kiện, không cắm thử lại

Nhìn bằng mắt, varistor hỏng thường nứt vỏ, có vết cháy hoặc mất hẳn một mảng. NTC hỏng có thể nứt chân, đổi màu, có vết rạn trên thân. Tuy vậy, có những linh kiện trông bình thường nhưng bên trong đã hỏng, nên cần đo bằng đồng hồ mới kết luận được. Kiểu nguồn chết không lên gì cũng có thể do công tắc nguồn phía sau bị hỏng, vì vậy hãy kiểm tra cả công tắc và dây điện trước.

Cảnh báo: không tự mở nguồn để xem. Tụ lọc cao áp có thể vẫn tích điện sau khi rút phích cắm, chạm tay vào rất nguy hiểm.

Có nên bỏ varistor rồi dùng tiếp không

Một số thợ khi thấy varistor nổ chỉ cắt bỏ nó, thay cầu chì mới, thấy nguồn chạy lại là trả máy. Về mặt kỹ thuật, nguồn vẫn có thể chạy vì varistor không tham gia vào hoạt động bình thường. Nhưng làm như vậy là bỏ đi lớp bảo vệ quá áp đầu tiên. Lần tới có xung điện, năng lượng sẽ đi thẳng vào cầu diode, tụ lọc cao áp và mosfet sơ cấp, thiệt hại sẽ lớn hơn nhiều, có khi lan sang cả mainboard.

Cách đúng là thay varistor mới cùng thông số điện áp và đường kính, thường loại 470V hoặc tương đương cho điện lưới 220V, đặt đúng vị trí, cách xa linh kiện khác để nếu nổ không làm hỏng lây. Tương tự, NTC phải thay đúng giá trị điện trở nguội và dòng chịu đựng. Lắp NTC trị số quá nhỏ thì không hạn dòng được, quá lớn thì nóng và hao điện.

Đo thermistor NTC của nguồn máy tính bằng đồng hồ vạn năng

Quy trình Thần Vũ kiểm tra và xử lý hỏng thermistor, varistor

Tại Thần Vũ, một bộ nguồn nghi hỏng phần đầu vào được xử lý theo trình tự:

Kiểm tra dây nguồn, công tắc, cắm thử với nguồn cấp có giới hạn dòng thay vì cắm thẳng điện lưới.
Xả tụ lọc cao áp, mở nguồn, quan sát cầu chì, varistor, NTC, cầu diode.
Đo từng linh kiện: thông mạch cầu chì, điện trở NTC, varistor có chập không, cầu diode và mosfet sơ cấp có bị đánh thủng không.
Kiểm tra mạch PFC, IC nguồn, opto và mạch hồi tiếp, vì xung điện mạnh có thể lan sang phía sau.
Báo giá trước khi sửa, giải thích rõ linh kiện hỏng và nguyên nhân.
Thay linh kiện đúng thông số, chạy thử trên tải giả, đo điện áp đầu ra.

Với ca chỉ hỏng varistor, NTC và cầu chì, nhiều trường hợp có thể lấy trong ngày. Nếu xung điện đã làm hỏng tới mạch hồi tiếp, kỹ thuật viên sẽ kiểm tra thêm, bạn có thể đọc về lỗi opto và TL431 để hiểu rõ hơn. Xem chi tiết dịch vụ sửa nguồn máy tính tại Thần Vũ.

Kỹ thuật viên kiểm tra máy tính văn phòng sau khi bị sét lan truyền

Khi nào nên sửa, khi nào nên thay nguồn mới

Nếu nguồn hỏng varistor nhưng phần còn lại nguyên vẹn, sửa là lựa chọn hợp lý vì linh kiện không đắt và công việc không quá phức tạp. Nguồn chất lượng tốt sau khi thay đúng linh kiện vẫn chạy ổn định lâu dài.

Ngược lại, nếu xung điện đã phá hỏng cả cầu diode, mosfet PFC, mosfet sơ cấp, IC nguồn và một phần mạch thứ cấp, chi phí sửa có thể tiến gần giá nguồn mới. Với các nguồn giá rẻ, không có PFC chủ động, đã dùng nhiều năm, kỹ thuật viên thường khuyên thay nguồn mới có chất lượng tốt hơn. Còn với nguồn máy đồng bộ, nguồn server khó tìm hàng thay thế, sửa vẫn là phương án nên ưu tiên.

Cách phòng tránh hỏng thermistor, varistor tái diễn

Dùng ổ cắm có chống sét chất lượng tốt hoặc UPS cho máy tính, đặc biệt ở khu vực hay có giông sét như ngoại thành Gia Lâm, Đông Anh.
Khi mất điện, tắt công tắc nguồn hoặc rút phích, chờ điện ổn định vài phút rồi mới bật lại.
Không cắm chung ổ với tải lớn như bình nóng lạnh, máy bơm, máy hàn.
Hạn chế bật tắt máy liên tục trong thời gian ngắn để NTC kịp nguội.
Vệ sinh nguồn định kỳ đúng cách, tránh để bụi ẩm bám vào khu vực đầu vào. Xem thêm các lỗi thường gặp khi nguồn hỏng sau khi vệ sinh để tránh làm sai.

Nếu nguồn đã từng nổ varistor, sau khi sửa hãy kiểm tra lại hệ thống điện trong nhà, dây tiếp địa và ổ cắm. Thần Vũ có dịch vụ sửa máy tính tại nhà Hà Nội để kiểm tra cả máy và nguồn ngay tại chỗ. Hotline 0965.305.158, Zalo 0983.504.555.

Ca thực tế tại Thần Vũ

một văn phòng kế toán ở Long Biên có ba máy tính không lên sau trận giông đêm trước. Kỹ thuật viên đến kiểm tra, xác định hai máy chết nguồn, một máy chỉ bảo vệ tạm thời và lên lại sau khi rút điện vài phút. Hai bộ nguồn được mang về xưởng. Bộ thứ nhất varistor nổ vỡ, cầu chì cháy đen, NTC còn tốt; đo cầu diode và mosfet đều bình thường nên chỉ thay varistor và cầu chì. Bộ thứ hai NTC nứt đứt và varistor đã có vết cháy nhẹ, được thay cả hai. Sau khi chạy tải giả ổn định, nguồn được lắp lại trong ngày, văn phòng được khuyên dùng thêm ổ cắm chống sét cho khu vực bàn làm việc.

Thần Vũ nhận Sửa nguồn máy tính tại Hà Nội, Sửa máy tính tại nhà Hà Nội. Kỹ thuật kiểm tra, báo giá trước khi sửa; nhiều lỗi nguồn thông dụng lấy trong ngày.

Câu hỏi thường gặp

Varistor nổ có làm hỏng main không? Thường thì varistor nổ và cầu chì đứt đã ngắt điện kịp thời nên main an toàn. Tuy vậy vẫn nên kiểm tra lại main khi lắp nguồn đã sửa.

Thermistor NTC bị nứt có tự dùng tiếp được không? Không nên. NTC nứt có thể đứt hẳn hoặc tiếp xúc chập chờn, gây phát nhiệt và hỏng thêm linh kiện khác.

Thay varistor cần chọn thông số gì? Cần đúng điện áp làm việc phù hợp điện lưới 220V và đường kính tương đương bản gốc để đủ khả năng hấp thụ xung.

Sửa nguồn hỏng varistor mất bao lâu? Nếu chỉ hỏng varistor, NTC, cầu chì thì nhiều ca có thể lấy trong ngày. Thần Vũ kiểm tra và báo giá trước khi sửa.

Có cách nào chống hỏng varistor không? Dùng ổ cắm chống sét, UPS, tắt máy khi mất điện và chờ điện ổn định mới bật lại là các cách hiệu quả.

Mang máy tới xưởng Thần Vũ hoặc gọi thợ tới tận nơi

Nguồn chết sau mưa giông, nghi hỏng varistor? Thần Vũ nhận xử lý theo 2 cách, bạn chọn cách tiện nhất:

Cách 1 – Mang máy tới xưởng (nhanh, tiết kiệm nhất): Cơ sở 1, Số 14, 15 Ngách 76, Ngõ 172 Phú Diễn, Bắc Từ Liêm. Mở cửa 7h30 – 18h00, Thứ 2 – Thứ 7, không cần gọi trước. Bạn ngồi xem kỹ thuật kiểm tra, được báo giá trước khi sửa và chạy thử trước khi nhận máy.

Cách 2 – Thợ tới tận nơi: kỹ thuật xuất phát từ Cơ sở 1, ưu tiên Bắc Từ Liêm, Cầu Giấy, Nam Từ Liêm, Tây Hồ và nội thành Hà Nội. Gửi ảnh hoặc video lỗi qua Zalo trước để được báo giá sơ bộ.

Chỉ đường tới xưởng Gửi ảnh lỗi qua Zalo